Heemstede Natuurnieuws: Wat het landschap van Meermond ons vertelt

HEEMSTEDE - Wie regelmatig op Meermond komt, weet waarschijnlijk dat de natuurspeelplaats is aangelegd op een voormalige vuilnisbelt. Die stortplaats werd rond 1970 gesloten en kreeg rond 2012 een afdeklaag van schone grond.

Minder bekend is dat de geschiedenis van dit gebied veel verder teruggaat. Als je weet waar je naar moet kijken, kun je die geschiedenis vandaag nog steeds in het landschap aflezen.

Wanneer ik door Meermond loop, zie ik niet alleen bomen, water en gras. Ik zie ook de sporen van vroegere rivieren, oude dijken en eeuwenlange natuurlijke processen.

Veel mensen denken dat het Spaarne altijd heeft gelopen waar het nu ligt. Dat is niet zo. Het haventje in het centrum van Heemstede is een overblijfsel van het oude Spaarne. Het huidige tracé werd aangelegd na de droogmaking van de Haarlemmermeer om het water, dat door stoomgemaal Cruquius werd uitgeslagen, af te voeren naar het IJ en uiteindelijk naar de Zuiderzee.

Aan de overkant van het Spaarne ligt nog steeds een jaagpad. Daar liepen vroeger mensen of paarden die trekschuiten voorttrokken. Lange tijd vormden die trekschuiten een van de belangrijkste vormen van vervoer over langere afstanden.

Aan de kant van Meermond ligt een bescheiden dijkje dat het water van het Spaarne moest tegenhouden. Het is ongeveer vier meter breed, maar slechts 30 tot 50 centimeter hoog. Tussen dit dijkje en het water ligt een strook moeras van ongeveer 10 tot 30 meter breed. Dat moeras laat prachtig zien hoe de natuur langzaam maar onafwendbaar water omzet in land.

Moeder natuur werkt op een andere tijdschaal dan wij. Wij denken in dagen, maanden en jaren; de natuur denkt in eeuwen en millennia. Sinds het Spaarne hier zijn huidige vorm kreeg, is er gemiddeld zo'n twintig meter land ontstaan door de uitbreiding van rietvelden. Als mensen hier niet meer zouden ingrijpen, zou de natuur waarschijnlijk nog 800 tot 1.000 jaar nodig hebben om het 80 tot 100 meter brede Spaarne volledig dicht te laten groeien. Daarna zou zich geleidelijk bos ontwikkelen: eerst wilgen en elzen, later mogelijk een volwassen eikenbos.

Ook de bomen langs het dijkje vertellen een verhaal. Vroeger werden op dergelijke dijken vaak essen geplant. Hun wortels verstevigden de dijk en eens in de tien jaar werden ze geknot. Het hout werd gebruikt als brandhout of voor palen. Zo leverden deze bomen niet alleen veiligheid op, maar ook bruikbaar materiaal.

Sinds de aanleg van de vuilnisbelt rond 1920 is dat knotbeheer echter gestopt. Dat kun je nog steeds zien aan de bomen met meerdere stammen. Deze oude essen zijn inmiddels ongeveer 180 jaar oud en al meer dan een eeuw niet meer geknot. Door hun gewicht vormen ze tegenwoordig eerder een risico voor de dijk dan een versterking. De sporen van het oude knotbeheer zijn nog goed zichtbaar rond het Heksenpad, waar de vuilnisbelt niet tot aan het Spaarne reikte.

Daar ligt ook een bijzonder moerasgebied van ongeveer 300 meter lang en 30 meter breed. Het is een ecologisch pareltje waar naar schatting zo'n veertig bijzondere soorten voorkomen, waaronder zeldzame en roodlijstsoorten.

Toch zie ik hier ook een ontwikkeling die mij zorgen baart.

Vrijwel alle oude essen langs de voet van de voormalige vuilnisbelt zijn verdwenen. Op één na liggen ze al meer dan twintig jaar dood op de grond. Ook jongere bomen, zoals wilgen, lijken het moeilijk te hebben. Er groeien nog veel wilgen, en wij proberen die zoveel mogelijk te knotten. Daardoor blijft het uitzicht op het Spaarne behouden en bovendien kunnen knotwilgen vaak veel ouder worden dan bomen die volledig uitgroeien.

Maar ieder jaar sterven er opnieuw enkele wilgen af, vooral op het traject tussen het pontje en het moeras. Dat is geen goed teken. Mogelijk stroomt er met het kwelwater iets uit de oude vuilnisbelt mee dat de bomen aantast. Dat hoeven niet per se giftige stoffen te zijn. Het kan ook gaan om zuurstofarm water dat veel organisch materiaal bevat. Wat de precieze oorzaak ook is, de sterfte verdient aandacht.

Deze week zijn we weer begonnen met het verwijderen van enkele dode bomen. Daarbij kiezen we ervoor om zowel staand als liggend dood hout te laten liggen. Dat lijkt misschien rommelig, maar voor de natuur is het van grote waarde. Insecten, schimmels, vogels en talloze andere organismen maken er gebruik van. Zo draagt dood hout juist bij aan een grotere biodiversiteit.

Wie goed kijkt, ziet op Meermond dus veel meer dan alleen een natuurspeelplaats. Het landschap vertelt verhalen over oude waterlopen, historische vervoersroutes, traditionele dijkversterking, natuurlijke successie en de gevolgen van menselijk handelen. Het is een geschiedenisboek dat nog altijd openligt voor iedereen die het landschap wil leren lezen.

Franke van der Laan

Stichting MEERGroen

06-48226490