Drie continenten komen samen in één bloemknop

HEEMSTEDE - Deze week deel ik graag opnieuw een stukje ecologische complexiteit. Het laat zien hoe fascinerend de natuur in elkaar zit, maar ook hoe groot de gevolgen van menselijk handelen kunnen zijn.

Voor het ontrafelen van dit kleine natuurmysterie konden we mede gebruikmaken van het speurwerk van Jan Terwel. Hij maakte ook de foto van de hoofdrolspeler in dit verhaal: de prachtig gekleurde rhododendroncicade.

Hoewel dit verhaal zich volledig in Heemstede afspeelt, komen er planten en organismen uit verschillende werelddelen in samen.

In diverse Heemsteedse landgoederen, waaronder Groenendaal en het Sorghbosch, werden lang geleden complete rhododendronvalleien aangelegd. Rhododendrons komen oorspronkelijk uit onder meer de Himalaya. Ze werden hier aangeplant vanwege hun uitbundige bloemen en het feit dat ze het hele jaar groen blijven.

Toch viel mij de afgelopen tien jaar iets vreemds op: veel van deze struiken bloeien nauwelijks. In het Sorghbosch kunnen we ongeveer dertig rhododendrons nauwkeurig volgen. Dit jaar ontdekte ik daarop slechts vijf tot tien bloemen, terwijl je bij gezonde, volwassen struiken eerder honderden of zelfs duizenden bloemen zou verwachten.

Aanvankelijk zochten we de oorzaak in de bodem. Misschien was de grond niet geschikt of kregen de rhododendrons te veel concurrentie van de esdoorns die erboven groeiden. Daarom verbeterden we vier tot vijf jaar geleden de bodem en verwijderden we een deel van de concurrerende begroeiing. Het verwachte bloemenfeest bleef echter uit.

Dan begint voor een ecoloog het echte detectivewerk. Als de meest voor de hand liggende verklaring niet klopt, moet je op zoek naar andere mechanismen.

Jan Terwel ontdekte onlangs een opvallend insect op de struiken: de rhododendroncicade. Cicaden zijn, net als wantsen, insecten die met een steeksnuit plantensappen opzuigen. Ook de bekende spuugbeestjes behoren tot deze groep.

De rhododendroncicade is ongeveer vijf millimeter groot, maar beschikt over indrukwekkende springpoten. Bij gevaar kan het diertje zich in één sprong tot wel een halve meter uit de voeten maken. Klein, kleurrijk en bijzonder atletisch dus.

Ook deze cicade hoort oorspronkelijk niet in onze natuur thuis. De soort kwam rond 1970 vanuit Noord-Amerika naar Europa, vermoedelijk opnieuw met menselijke hulp. Het insect legt zijn eitjes in de bloemknoppen van rhododendrons. Daarmee leek de dader van het Heemsteedse bloemenmysterie snel gevonden.

Maar zoals zo vaak in de natuur bleek de werkelijkheid ingewikkelder.

De larven en de beschadigingen die bij het afzetten van de eitjes ontstaan, zijn waarschijnlijk niet als enige verantwoordelijk voor het massaal afsterven van de bloemknoppen. Via de kleine wondjes kan namelijk een schimmel binnendringen. Die schimmel zorgt ervoor dat de knoppen verschrompelen, verdrogen en uiteindelijk niet meer uitkomen.

Wie goed kijkt, ziet dat veel rhododendrons inderdaad vol zitten met donkere, verdroogde bloemknoppen. Zo komen in één klein Heemsteeds natuurdrama organismen uit meerdere werelddelen samen: rhododendrons met een Aziatische oorsprong, een cicade uit Noord-Amerika en een schimmel die van de beschadigde knoppen profiteert.

Het is een prachtig voorbeeld van de ingewikkelde relaties in de natuur. Tegelijkertijd maakt het duidelijk dat het verplaatsen van planten en dieren over de wereld onverwachte gevolgen kan hebben. Soms worden die gevolgen pas tientallen jaren later zichtbaar.

Ondertussen gaan we op natuurspeelplaats Meermond gestaag door met onze werkzaamheden. Binnenkort maait Landschap Noord-Holland alle vlakke terreindelen met grote machines. Wij bereiden dat werk voor door hout, stokken, lege flessen, kratten en andere rommel te verwijderen. Daarmee voorkomen we dat de machines beschadigd raken of tijdens het maaien vastlopen.

De hellingen en moerassige delen zijn voor deze machines niet bereikbaar. Die gebieden werken we daarom met de hand af. Na de werkzaamheden van deze week is ook het overgroeide Heksenpad weer toegankelijk. Met het terugdringen van de bramen op de hellingen zijn we vermoedelijk nog de hele winter bezig.

Wie het leuk vindt om zelf op avontuur te gaan in de Heemsteedse natuur, is van harte welkom. Iedere vrijdag verzamelen we om 9.00 uur in de gemeentekantine voor een kop koffie. Daarna gaan we gezamenlijk aan het werk op Meermond.

Franke van der Laan

06-48226490